W pewnym momencie droga zmienia się w kręte i strome górskie zawijasy. Mały silniczek pracuje na najwyższych obrotach, ale udaje się… Dojeżdżamy do Adršpachu, gdzie planujemy spędzić pierwszy dzień i noc naszych czeskich wakacji. Plan na kolejny dzień jest już opracowany. Ale póki co, trzeba znaleźć jakiś dach nad głową i zwiedzić skalne miasto. W tej właśnie kolejności.

W Adršpachu co drugi dom to hotel, kwatera lub pensjonat. Początkowo próbujemy wygodnie wylądować gdzieś w pobliżu wejścia do skalnego miasta. Zadanie nie jest łatwe. Okazuje się, że większość kwater jest zajętych, w niektórych pukanie i dzwonienie do drzwi trafia w pustkę. Właściciel sporego hoteliku, którego niemal nie widziałem w promieniach zachodzącego nad jego głową słońca, traktuje nas dość obcesowo. Najpewniej nie lubi Polaków. Oddalamy się, również nie okazując oznak szczególnej sympatii.

W końcu znajdujemy czysty, miły pokoik. Jeśli mnie pamięć nie zwodzi, koszt to 700 koron. Właściciel, wieku nieokreślonego, wygląda na sympatycznego luzaka. Jesteśmy sami w tej części domu, więc kuchnia i łazienka do naszej pełnej dyspozycji. Do skalnego miasta mamy jakieś trzy-cztery kilometry, więc nici z piwka na miejscu. Trzeba wziąć samochód.

Na miejscu dwa parkingi. Przy wjeździe do jednego z nich duża tabliczka z napisem po polsku: „Przyjmujemy tylko czeskie korony. To nie kantor!!!” Oj, chyba nas tutaj nie lubią. Wokół zresztą pełno Polaków. Język polski słyszy się niemal częściej niż czeski. W końcu od granicy dzieli nas ledwie kilka kilometrów. Niby zagranica, ale jednak to nie jest to, co tygryski lubią najbardziej.

Nic to. Ruszamy na spacer wśród skał. Początkowo szlak biegnie płasko. Później trzeba się wspinać na strome schody, momentami przeciskać się wręcz między pionowymi skalnymi blokami. Temperatura lokalnie spada przynajmniej o kilka stopni. Z ust leci para, mimo że przed chwilą maszerowaliśmy we wrześniowym słońcu. Widoki są niesamowite. Niektóre bloki skalne wiszą nad ścieżką, jakby zaraz miały spaść na głowę przechodzącym turystom. Inne tworzą fantastyczne kształty, równie (lub nawet bardziej) fantastycznie nazwane. Gdzie oni tu widzieli dzban, a tam głowę? Ale żółw jest, jak malowany.

Później, już na kwaterze, sącząc lokalne piwo, oglądamy zdjęcia naszego gospodarza na kuchennych ścianach. Czarne-białe fotki zawieszonego nad przepaścią młodego mężczyzny. Od razu widać, że te skały to jego życie, młodość i najpiękniejsze wspomnienia…

Zdjęcia są autorstwa mojej żony i mojego

Aptera

Wystarczy zjechać kilkanaście kilometrów z trasy prowadzącej z Retimno do Chanii, żeby znaleźć się w miejscu, gdzie niemal czuć w powietrzu ducha starożytnej Krety. Aptera była znana już w XIX wieku p.n.e. Według legendy nazwa miasta miała swój początek w pojedynku muzycznym pomiędzy syrenami i muzami. Takie starożytne x-factor. Pokonane syreny (w greckiej mitologii pół kobiety, pół ptaki) straciły swoje skrzydła. Na pamiątkę tego wydarzenia miejsce pojedynku nazwano „bezskrzydłym” (po grecku – „aptera”). W późniejszych czasach Aptera była rzymską twierdzą. W XI wieku na wzgórzu wybudowano Monastyr Jana Chrzciciela. Warto się tam wybrać, posłuchać śpiewu cykad i pospacerować wśród rzymskich ruin. Sam fakt, że jest się w miejscu, które istniało 40 wieków temu, skłania do zadumy…

Gdzieś po drodze

Podróżując drogą krajową warto zatrzymać się w którymś z licznych punktów widokowych. W takich miejscach bardzo często jest możliwość zejścia wprost na plaże. A nawet jeśli nie, sam widok wart jest przystanku. W górach specjalnych miejsc widokowych raczej nie ma. Niemniej zabłąkanie się na chwilę na górskich dróżkach też daje masę fajnych estetycznych doznań. Można odkryć zagubiony gdzieś wśród szczytów monastyr lub zwiedzić ruiny starożytnych twierdz. Po całej wyspie rozsiane są małe, urokliwe cerkiewki.

Limnes

Reklamowana i oznaczona jako „tradycyjna kreteńska wioska”. Nie chcę się wypowiadać na temat jej tradycyjności, ale miejsce jest naprawdę urokliwe. Oczywiście jedynie dla miłośników spokoju, leniwej atmosfery i kotów wygrzewających się na słońcu. W środku dnia upalne słońce wygania wszystkich do domów lub zacienionych kawiarni. Do niektórych z nich, zgodnie ze starą tradycją, wstęp mają tylko mężczyźni.

Agia Fotia

Również południowe wybrzeże Krety ma turyście sporo do zaoferowania. Przede wszystkim przepiękne widoki. Jeśli ktoś lubi połączenie gór i morza, odnajdzie się tu wyśmienicie. Agia Fotia to malutka miejscowość na wschód od Ierápetry. Słynie z zagubionej wśród skał piaszczystej plaży, która nieodparcie przypominała mi to, co rok wcześniej oglądałem na Krymie. Naprawdę warto.

Heraklion

Retimno

Chania

Największą, pocztówkową atrakcją Foros jest Cerkiew Zmartwychwstania Chrystusa. Użyłem słowa „pocztówkową” bowiem na zdjęciu z lotu ptaka prezentuje się faktycznie okazale. Ponieważ jednak umieszczona jest na wysokim skalnym klifie, nie tak łatwo jest się do niej dostać. My, i to trzeba uczciwie przyznać, nawet takiej próby nie podjęliśmy. Świątynia postawiona została na zlecenie miejscowego właściciela ziemskiego w 1892 roku. W ten sposób chciał on uczcić „cudowne” ocalenie cara Aleksandra III z katastrofy kolejowej cztery lata wcześniej.

Samo Foros w Wikipedii określane jest jako „osiedle typu miejskiego” i mam wrażenie, że ten termin dobrze oddaje jego specyfikę. Nie jest to typowa wieś, ponieważ sporo tu komunistycznych bloków i w ogóle pozostałości po architekturze minionej epoki. Jest to zresztą dość typowe dla Krymu. Trudno tu znaleźć przystającą do pięknego krajobrazu zabudowę w stylu śródziemnomorskim. Choć odnosi się wrażenie, że nadmorskie miejscowości wyglądają lepiej niż jeszcze kilka lat temu i ciągle się zmieniają.

Foros położone jest zaledwie 15km od Sewastopola. Marszruta zatrzymuje się przy głównej drodze, aby dostać się do wioski należy zejść kilka kilometrów niżej piechotą. Ulica jest kręta i prowadzi właściwie do samego morza. W Foros funkcjonują dwie plaże: senatoryjna (płatna), której nie odwiedziliśmy i całkiem sympatyczna ogólnodostępna i darmowa kawałek dalej. Na miejscu znajdziemy wszelkie udogodnienia, czyli bar i leżaki. Jeśli ktoś potrzebuje czegoś więcej na plaży, zapraszam do Międzyzdrojów. Jest też oczywiście toaleta, nie wiem jednak czy ten brudny i śmierdzący przybytek zasługuje na miano udogodnienia. Sama plaża sprawia bardzo miłe wrażenie, z morza wystają sporych rozmiarów skałki, widoki są przepiękne. Jednym słowem Foros to mała, dość spokojna miejscowość, idealna do nicnierobienia.

Ceny w knajpach w Foros, jak zresztą na całym Krymie, do najniższych nie należą. Przykładowo za szaszłyk zapłacić trzeba 60hr. Nieco tańsze niż w większych miejscowościach kurortowych są kwatery. My za mały, nienajnowszy, ale czysty i zadbany, domek zapłaciliśmy 100hr. Mieliśmy tam kuchnię, prysznic z ciepła wodą na zewnątrz oraz mały, zacieniony i niezbyt klimatyczny taras. No i mieliśmy też kota, który lubił dobrze zjeść.

Bałakława położona jest nad wrzynającą się w głąb półwyspu Krymskiego zatoką. Port z każdej strony otoczony jest górami, co sprawia że całość prezentuje się bardzo malowniczo.

Z tym miejscem wiążą się między innymi losy Taurów, czyli rdzennych mieszkańców Półwyspu Krymskiego. Sama osada natomiast została założona przez starożytnych Greków i początkowo nosiła nazwę Symbolon. Pod koniec XIV wieku miasto zostało opanowane przez Genueńczyków, którym służyło jako port przeładunkowy w transporcie niewolników. Pozostałością po tych czasach są ruiny twierdzy, które górują nad współczesnym portem w Bałakławie. Trzy wieki później miasto, jak i cały Krym znalazły się w rękach Rosjan. W czasach Związku Radzieckiego w skałach otaczających zatokę wykuto schron dla łodzi podwodnych. Miał on być odporny nawet na atak nuklearny a całe miasto stało się jednym z najlepiej strzeżonych miejsc w ZSRR.

Na szczęście dzisiejsza Bałakława jest dostępna dla ruchu turystycznego. Aby się do niej dostać, należy z dworca autobusowego w Sewastopolu dojechać na 5 kilometr (w ten niecodzienny sposób nazwano jeden z peryferyjnych dworców autobusowych), korzystając, na przykład, z marszrutki o numerze 17. Następnie przesiadamy się do busiku numer 3, który zawozi nas do samej Bałakławy.

Oprócz ruin twierdzy, najciekawszą częścią miasta jest port z kilkunastoma knajpkami i przystanią łódek. W sezonie można stąd łatwo i tanio dostać się na Fiolent, gdzie znajduje się przepiękna dzika plaża. W samej Bałakławie plaża niestety specjalnego szału nie robi. Jest mała i brudna a do tego położona po drugiej stronie zatoki niż główna część miasta. Z naszych obserwacji wynika, że knajpki w porcie do najtańszych nie należą, a jedzenie w nich również pozostawia nieco do życzenia. Choć to zapewne kwestia gustu i szczęścia lub jego braku.

Mi osobiście Bałakława kojarzy się głównie z widokiem na port z położonego wysoko na wzgórzu hotelu Listrigon. Z tego miejsca doskonale widać również ruiny genueńskich umocnień, które to widoki doskonale korespondują z krymskim winem i lokalnymi przekąskami.

Po dłuższej przerwie, spowodowanej pracą nad nową wersją bloga, wracam do pisania. A że tak się akurat złożyło, że nie dalej jak dwa miesiące temu odwiedziliśmy Krym, nikogo nie powinno dziwić, że temu miejscu poświęcać będę teraz najwięcej czasu. Pierwszym miastem, które zwiedziliśmy na Krymie, był Bakczysaraj.

Zanim jednak się tam znaleźliśmy, przyszło nam zmierzyć się z problemem transportu z Symferopola. W tym celu pokręciliśmy się trochę po miejscowym dworcu autobusowym, zaczepiani bez ustanku przez nachalnych taksówkarzy. Tu nadmienić trzeba, że krymscy taksiarze są chyba najmniej sympatyczną grupą społeczną na półwyspie. Za wszelką cenę próbują przekonać turystę do swoich usług, nic sobie nie robiąc z mniej lub bardziej uprzejmej odmowy. Jeden z nich zaproponował nam transport do Bakczysaraju, pod sam Pałac Chanów za jedyne 100hr od łepka. Było to o tyle bezczelne, że pociąg z Symferopola do Bakczysaraju plus busik na wzgórze, gdzie mieści się pałac to jakieś 8hr.

Główna, zabytkowa część miasta mieści się na wzgórzu i tam chyba warto również zatrzymać się na noc. My, mocno przypadkowo (ciężkie plecaki, zmęczenie, niewiedza na temat poziomu miejscowych kwater), wybraliśmy obskurny hotelik niedaleko dworca kolejowego i bardzo tego żałowaliśmy. Pokój był obrzydliwy, łózka zarwane, a w kranie nie było wody. O poziomie czystości toalety i pryszniców nie warto nawet wspominać. Nie wiem, jak wyglądają inne kwatery w Bakczysaraju, ale gorszą trudno sobie wyobrazić. Miejsce to, dla wszystkich, którzy będą chcieli w przyszłości go uniknąć, znajdziecie w poniższej galerii.

Marszrutka z dworca do Starego Dworu (czyli zabytkowej części miasta) kosztuje 2hr. Wstęp do Pałacu Chanów to koszt 40hr (samo wejście na teren kompleksu pałacowego jest darmowe). Cena jest zatem, jak na ukraińskie warunki, dość wygórowana. Nie wiem, czy Pałac Chanów jest aż tak wyjątkowym miejscem. Jest natomiast z pewnością dość ciekawy, utrzymany w zupełnie innym stylu niż europejskie siedziby monarsze. Skromniej, ale również z charakterystycznym orientalnym rysem.

Pałac Chanów jest pamiątką i pozostałością dawnej potęgi Chanatu Krymskiego. Powstał on po rozpadzie Złotej Ordy mongolskiej Czyngis-chana w 1427 roku. Sami Tatarzy z Mongołami genetycznie mieli jednak niewiele wspólnego, bliższe pokrewieństwo łączyło ich z ludami tureckimi. Przez kilkadziesiąt lat chanat funkcjonował jako niezależny organizm państwowy. Później stał się wasalem Turcji, co nie znaczy, że przestał odgrywać istotną rolę polityczną w regionie. Wręcz przeciwnie, tatarskie najazdy na ziemie polskie i rosyjskie w istotny sposób wpływały na lokalną geopolitykę. Napaści Tatarów były o tyle nieprzyjemne, że opierały się na stepowej taktyce walki partyzancko-podjazdowej, mało „przyswajalnej” dla europejskich przeciwników. Szybkość, zwrotność i element zaskoczenia pozwalały im na błyskawiczne zgarnięcie łupów i niewolników i powrót na swoje terytorium. Tu wspomnieć wypada, że niewolnicy stanowili podstawę funkcjonowania tatarskiej gospodarki.

Późniejsze przyłączenie Krymu do Rosji w 1783 r.  stało się punktem zwrotnym w historii Tatarów krymskich. Na skutek represji wielu z nich opuściło rodzinne strony. Nie było już mowy o tatarskim organizmie państwowym, a sami Tatarzy stali się mniejszością na Krymie. Taka sytuacja miała miejsce aż do upadku Związku Radzieckiego, kiedy to zaczęli oni na większą skalę wracać do swojej dawnej ojczyzny.

Wracając do samego miasta. Powyżej Pałacu znajduje się wykuty w skale Uspienskij Monastyr. W całości wykuta w skale świątynia robi naprawdę spore wrażenie. Na miejscu obowiązuje całkowity zakaz fotografowania, którego przestrzegania pilnuje umundurowany strażnik. Tyle teorii, w praktyce można robić zdjęcia tuż pod jego nosem i nie doczekać się żadnej reakcji. Kilkaset metrów wyżej znajdują się skalne miasta, do których jednak, na skutek niedopatrzenia, nie udało nam się dotrzeć.

W górnej części Bakczysaraju koncentruje się też życie knajpiane. Bardzo klimatyczne są restauracyjki w stylu tatarskim, gdzie goście siedzą po turecku na zdobionych poduchach a dania podawane są na niskich stolikach. Można tu skosztować tradycyjnej tatarskiej kuchni i napić się wyśmienitego krymskiego wina. A wszystko to w naprawdę niewygórowanej cenie.

Dla wszystkich zainteresowanych załączam program festiwalu w formacie doc oraz pdf. Szczegóły dostępne są również na stronie internetowej Dni Kultury Białoruskiej.