Podtytuł książki brzmi „O fascynującej historii, jedzeniu i piciu”. I właśnie o tym traktuje przewodnik. Nie ma tu zachowanej chronologii, autor przenosi nas w dzieje najdawniejsze, czasy Cesarstwa Rzymskiego, aby po chwili wrócić do okresu ostatniej wojny na Bałkanach. Nie spodziewajcie się jednak suchych faktów. Raczej zbioru luźnych esejów, gdzie prawda historyczna przeplata się z emocjonalnymi wypowiedziami rozmówców autora. Nie tylko zresztą Chorwatów. Również Serbów i innych mieszkańców byłej Jugosławii.

Autor opisuje miejsca mniej i bardziej znane tak, jak sam je pamięta. Zwraca uwagę na szczegóły, które przeciętnemu turyście najczęściej umykają. Na każdym kroku przekonuje, że Chorwacja to nie tylko piękne plaże i fantastyczne widoki. Zabiera nas w miejsce oddalone od głównych turystycznych szlaków. Tam gdzie zaglądają ci, dla których wakacje to nie tylko słońce, plaża i all-inclusive.

Dla kogoś takiego jak ja, osoby niezbyt dobrze zaznajomionej z historią regionu, Chorwacja – przewodnik historyczny to prawdziwa kopalnia informacji. Podanych w strawnej formie, przystępnych, okraszonych anegdotą. To książka, która powinno się przeczytać przed wyjazdem, zrobić to raz jeszcze wędrując po Chorwacji i powtórzyć po powrocie.

Przepis na porządny mit narodowy jest dość prosty. Bierzemy spory kawałek starożytnego pochodzenia, dodajemy nieco nawiązań do słynnych historycznych postaci. Do tego szczypta informacji o narodzie będącym centrum ówczesnego świata, plus garść przekazów o przodkach niosących barbarzyńskim sąsiadom kaganek wiedzy i religii. Gotowe! Wszystkie poniższe mity są właściwie wariacjami na temat tegoż przepisu.

Ukraińcy biblijni

Według niektórych „badaczy” genezę ludu ukraińskiego można prześledzić wczytując się w Biblię. I to sięgając od razu do samych początków rodzaju ludzkiego. Ukraińcy mieli być bowiem potomkami ludu Magog (utożsamianych ze Scytami), który to z kolei wywodzi się od biblijnego Kaina. Magog toczył zaciekłą walkę z ludem Gog, czyli brutalnymi i dzikimi mieszkańcami stepów. W ten sposób flagowy ukraiński mit narodowy, czyli wizja Ukrainy jako przedmurza i obrońcy cywilizacji chrześcijańskiej, nabiera mocno starożytnego charakteru.

Zwolennikom tej teorii koncepcję krzyżuje nieco to samo biblijne źródło. Okazuje się bowiem, że w Apokalipsie św. Jana armie Goga i Magoga w dniu Sądu Ostatecznego wspólnie walczą przeciw Królestwu Bożemu. W tej sytuacji nie bardzo wiadomo, czy przodkowie Ukraińców wiary chrześcijańskiej bronili, czy wręcz przeciwnie.

Rasa Aryjska

Ariowie, zanim zostali zawłaszczeni przez nazizm, funkcjonowali w historycznej świadomości jako starożytna grupa ludów indoeuropejskich. Ariowie podzielili się na dwa szczepy, które zasiedliły tereny dzisiejszych Indii i Iranu. W Ukraińskiej wersji tej historii Ariowie pierwotnie zamieszkiwali Ukrainę oraz byli przodkami nie tylko Indusów i Irańczyków, ale całej indoeuropejskiej wspólnoty etnicznej. W ten sposób Ukraina zyskuje miano praojczyzny cywilizacji indoeuropejskiej. Przodkowie Ukraińców mieli być pierwszymi, którzy porozumiewali się w sanskrycie. Język ten wraz z kulturą, zanieśli do Indii, gdzie, jak wiadomo, całkiem dobrze się przyjęły.

Na obronę tej teorii można podać argumenty niektórych badaczy, którzy faktycznie dopatrują się kolebki ludów indoeuropejskich na ukraińskich stepach. Z kolei elementy aryjskiego systemu wierzeń pojawią się w elementach ludowej religijności w czasach Rusi Kijowskiej. Nie do końca natomiast można dowieść  etnicznej ciągłości „wątku aryjskiego” w historii Ukrainy.

Pierwsi po potopie

Państwo Arrata miało obejmować sporą część dzisiejszej Ukrainy i być tożsame ze znaną historykom kulturą trypilską. Według niektórych ukraińskich historyków Arrata była pierwszą po potopie cywilizacją na Ziemi. Nie może więc dziwić, że właśnie ta kultura dała ludzkości nowoczesne metody uprawy ziemi na długo przedtem, nim pojawiły się one w Egipcie i Sumerze. Jej zawdzięczamy również wynalazek wozu zaprzężonego w konie i w ogóle udomowienie tego zwierzęcia. Rozwój rolnictwa Trypilli-Arraty osiągnął taki poziom, że przyciśnięci głodem starożytni Egipcjanie zmuszeni byli importować stąd zboże. Nie wypada nie wspomnieć, że to Trypolianie (Ukraińcy) byli twórcami pisma, wynalazcami kalendarza oraz mieli swój wkład w budowę Stonehenge.

Jeszcze więcej fiction

Jeśli komuś powyższe koncepcje wydają się mało fantastyczne, można w tym miejscu dorzucić kilka dodatkowych teorii. Według jednej z nich Ukraińcem urodzonym w Kijowie był sam Atylla. Inna na Ukrainie lokuje imperium, którego kulturowym spadkobiercą miała być Atlantyda. Kolejna sugeruje, że jednym z plemion ukraińskich były mityczne Amazonki. Jest z czego wybierać.

Na podstawie: „Ukraińcy” – Andrew Wilson

Brno to nie tylko piękne miasto z prawie 1000-letnią, nierzadko trudną, historią. To także miejsce, z którym związane są losy wielu osób o europejskiej, czy wręcz światowej sławie.

Królowa w mniszych szatach

W 1900 roku pod posadzką kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Brnie odkryto tajemniczy grób. Oznaczony był literą „E”, a przy zmarłej kobiecie nie znaleziono niczego, co wskazywałoby na wysokie pochodzenie. W ten sposób, zgodnie ze swoim życzeniem, pochowana została w 1335 roku królowa Czech i Polski, Ryksa Elżbieta. Spoczęła w tym samym miejscu, gdzie kilka lat wcześniej złożono szczątki jej wieloletniego kochanka i partnera Henryka z Lipy. Wcześniej królowa miała dwóch mężów, obaj byli królami Czech i Polski, obaj umarli zanim królowa skończyła 19 lat. Przez ostatnie lata życia mocno związana z Brnem. Po śmierci Henryka została mniszką w klasztorze brneńskim, który sama zresztą ufundowała. W tym właśnie miejscu kilkaset lat później swoje eksperymenty genetyczne przeprowadzał Gregor Mendel.

Opat eksperymentujący

Każdy, kto tego faktu nie wyparł ze świadomości, musi pamiętać z lekcji biologii w liceum krzyżówki mendlowskie. Zawdzięczamy je pośrednio brneńskiemu klasztorowi, a bezpośrednio dociekliwości opata tegoż – Gregorowi Mendlowi. Jego związki z Morawami są zresztą szersze. Liceum ukończył w Opawie, uniwersytet w Ołomuńcu. Jedno wiemy na pewno. Na biologii nie musiał zmagać się z genetyką, tę bowiem stworzono na podstawie jego własnych badań. Jak to zwykle bywa z przełomowymi odkryciami, ich znaczenie doceniono dopiero kilkadziesiąt lat później. O Mendlu zapewne już wtedy śpiewano pieśni i robi się to do dziś. Kto nie wierzy, niech sprawdzi na YouTube.

Kolekcjoner i twórca

W 1865 roku jedenastoletni chłopiec wysłany zostaje przez rodziców na nauki do klasztoru augustianów w Brnie. Jeśli ktoś, ma wątpliwości, potwierdzam: to to samo miejsce, które ufundowała Ryksa Elżbieta i gdzie ekperymentował Mendel. Leoš Janáček, bo o nim mowa, kontynuuje swoją edukację w Pradze, Lipsku i Wiedniu. Koniec końców wraca do Brna i zaczyna pisać opery. Według znawców bardzo dobre. Janáček był mocno osadzony w morawskiej tradycji muzycznej. Poza tworzeniem nowego, był także kolekcjonerem. Podróżował po morawskich wsiach i nagrywał na fonogram śpiew mieszkańców. Podobno niektóre z tych nagrań zachowały się do dzisiaj.

Ornament i zbrodnia

W Brnie urodził się Adolf Loos, jeden z prekursorów modernizmu w architekturze. Nie wiadomo jak zapatrywał się na walory architektoniczne brneńskiej starówki, ale można domniemywać, że przeszkadzała mu zbyt duża ilość elementów ozdobnych i ornamentów. Skąd to wiemy? Stąd, że Loos był przeciwnikiem ornamentyki w ogóle. Jako architekt stał na stanowisku, że o pięknie budynku decyduje jego funkcjonalność. Taką też tezę zawarł w wydanym w 1908 roku opracowaniu pt. „Ornament i zbrodnia”. Mam poważne podejrzenia, że budowniczowie epoki Gierka pozostawali pod silnym wpływem przemyśleń Loosa. Architekt nie pozostawił żadnych śladów swojej działalności w Brnie, i prawdę mówiąc, nie jestem pewien, czy jest czego żałować.

Pisarz

Nie ma chyba bardziej znanej na świecie osoby urodzonej w Brnie niż Milan Kundera. W tej chwili więcej wiąże go z Francją niż z Czechami, ale to nie zmienia faktu, że to najbardziej poczytny żyjący czeski pisarz. Biografia Kundery jest bogata i dość kontrowersyjna. Zwłaszcza młodzieńcze lata fascynacji komunizmem i nie tak znów dawne oskarżenia o  donosicielstwo. Przyznam, że nie jestem wielkim zwolennikiem jego pisarstwa, ale wizytę w Brnie uznałem za dobry moment, żeby wrócić do jego książek i spróbować spojrzeć na Kunderę nieco łaskawszym i dojrzalszym okiem. Odwiedziłem już bibliotekę i na dniach zabieram się za „Życie jest gdzie indziej”. Aha, na Facebook’u Kundera ma 160 tys. fanów, mimo że nic tam nie opublikował.

Kreta to pod wieloma względami zupełnie niezwykłe miejsce.

Zeus

Jeśli bóg nie jest najbardziej znaczącym Kreteńczykiem, to nie wiem, kto nim jest. Pierwszym i najważniejszym obywatelem Krety jest Zeus. Dzieciństwo najpotężniejszego greckiego boga nie należało do najłatwiejszych. Jego ojciec Kronos w obawie przed utratą boskiej władzy regularnie konsumował swoje nowo narodzone dzieci. Zeus uniknął losu rodzeństwa dzięki przemyślności swojej matki, która na czas porodu uciekła na Kretę. Kronos był na tyle sprytny, że odnalazł niesforną małżonkę. Tu jednak jego możliwości intelektualne się wyczerpały. Zamiast pożreć nowo narodzonego Zeusa, zjadł ze smakiem podrzucony przez żonę kamień. Od tej chwili mały Zeus rósł sobie bezpiecznie, aby w przyszłości pozbawić ojca władzy i samemu stanąć na czele boskiego panteonu.

Minos

Zeus okazał się dobrym przywódcą, choć niepozbawionym pewnych słabości. Nie do końca potrafił kontrolować swój popęd seksualny, co w czasach naturalnej antykoncepcji zaowocowało licznym potomstwem z nieprawego łoża. Jedną z licznych kochanek Zeusa była… Europa (od jej imienia wziął nazwę kontynent, który zamieszkujemy). Według mitologii, Zeus pod postacią białego byka porwał Europę i uprowadził ja na Kretę. Nietrudno się domyślić, że zrobił to nie po to, żeby rozegrać z nią w spokoju partyjkę bingo. W ten sposób poczęty został Minos. Jako że sam Zeus lubił kobiece wdzięki, ale nie przepadał za oczywistymi konsekwencjami swoich słabości, szybko okazało się że Minos jest pół-sierotą. Szczęście w nieszczęściu, że Europie trafiła się najlepsza partia na wyspie. W ten sposób przyszywanym ojcem Minosa został król Krety Asterion. A że ówczesne monarchie miały zazwyczaj charakter dziedziny…

Minotaur

Minos został królem Krety. I wszytko byłoby fajnie i miło, gdyby król dotrzymywał składanych bogom obietnic. Stało się jednak inaczej. Minos obiecał Posejdonowi, że złoży byka w ofierze, czego, nie wiedzieć czemu, nie zrobił. Trudno się dziwić rozgoryczeniu boga, który postanowił się zemścić. A że greccy bogowie psychikę mieli perwersyjną, Posejdon podesłał byka i sprawił, że małżonka Minosa, Pazyfae zapałała do niego, odwzajemnioną zresztą, miłością. W ten sposób Minos został przybranym ojcem pół człowieka – pół byka. Chwalić się, w sumie, nie bardzo było czym, więc Minos zlecił Dedalowi wybudowanie labiryntu, w którym zamknął Minotaura. A że dziecko to dziecko i jeść coś musi, kazał podbitym Ateńczykom co lat siedem dostarczać siedmiu młodzieńców i siedem panien w ofierze. Tę niepotrzebną i krwawą farsę przerwał dopiero Tezeusz. Korzystając z przychylności i kłębka nici córki Minosa Ariadny zdołał zabić potwora i wydostać się z labiryntu.

El Greco

Kreta to nie tylko starożytność, mitologia i postaci, które może istniały, a może nie. To również bardziej współcześni twórcy jak Dominikos Theotokopulos. Urodzony w Kandii (ówczesnym Heraklionie) w 1541 roku, malarz i rzeźbiarz, reprezentował nurt zwany mianieryzmem. El Greco pracował i tworzył w Hiszpanii, ale jego przydomek wyraźnie wskazuje na pochodzenie. Polska Wikipedia podaje, że Theotokopulos będąc w Rzymie poznał prace Rafaela i Michała Anioła, ale średnio mu się spodobały. Krytykował je za przywiązywanie zbyt dużej uwagi do rysunku i zmniejszenie roli koloru. Jednym słowem, kozak.

Nikos Kazantzakis

Czytaliście Greka Zorbę? A wiecie, że jej autor również pochodzi z Krety? Nikos Kazantzakis urodził się pod koniec XIX wieku w Heraklionie. Kazantzakis mocno poruszał się w tematyce religijnej, co w konsekwencji nie wyszło mu na dobre. Za powieść „Ostatnie kuszenie Chrystusa” został ekskomunikowany przez Grecki Kościół Prawosławny. Kazantzakis w opinii wielu zasłużył na miano najwybitniejszego greckiego filozofa i pisarza XX wieku. W kraju Platona, Sokratesa i Arystotelesa, to musi być wyróżnienie, mimo że wspomniani panowie bezpośrednio z nim nie rywalizowali. Muzyki do Greka Zorby w wykonaniu innego słynnego Kreteńczyka, kompozytora Mikisa Theodorakisa możecie posłuchać tutaj:

Zdjęcie tytułowe pochodzi stąd.

Obraz Zeusa i Hery pochodzi stąd.

Obraz El Greco pochodzi stąd.

- Mówią, że ta zaraza to kara boska za grzechy husyckiego wodza – mruknął gburowaty osiłek przełykając kolejny łyk złocistego napoju.

Starzec spojrzał na niego uważnie. Jego spojrzenie wyrażało delikatną przyganę.

- Młody jeszcze jesteś Pavle i mało wiesz o życiu. A o Žižce to już zupełnie pojęcia nie masz.

- To i owo się jednak słyszało  – zaoponował dość nieśmiało człowiek nazwany Pavłem niemal nie odrywając kufla od warg. Starcowi przemknęła przez głowę myśl, że jest to jedyna znana mu osoba, która potrafi pić i mówić jednocześnie.

- Nasłuchałeś się głupkowatych plotek, a teraz je powtarzasz. Ja stary już jestem, ale swoje wiem. Służyłem w oddziałach Žižki a jego samego pamiętam jeszcze spod Grunwaldu, gdzieśmy z Jagiełło i Witoldem Krzyżaków gonili…

- Podobno to tam stracił oko…? – do rozmowy postanowił włączyć się kolejny uczestnik. Przebrany za mnicha młody człowiek, który mnichem z całą pewnością nie był. Był za to husyckim szpiegiem, z czego nie wszyscy jego przygodni towarzysze zdawali sobie sprawę.

- Różnie ludzie gadają. Są tacy, którzy klną się na Boga, że wódz już od dzieciństwa na jedno oko był ślepy. Nie mi to rozstrzygać. Wiem jedno – tu starzec znowu zwrócił się do mężczyzny z gburowatym wyrazem twarzy – jeśli ta zaraza jest karą za czyjeś grzechy, to na pewno nie są to grzechy Żiżki. Nie masz drugiego wodza jak on łaskawego i sprawiedliwego.

- Ale oko Bóg mu zabrał, i jedno i drugie – Paveł nie dawał za wygraną.

- Tobie zabrał rozum a nie twierdzę, żeś winien zarazy! – stary zdawał się tracić cierpliwość – Daj spokój człowiekowi choć teraz, kiedy na łożu śmierci leży!

Starzec zamilkł na chwilę i począł z udawanym zainteresowaniem przyglądać się migotliwym cieniom rzucanym na ścianę. Karczmarz podszedł do stołu pod pozorem doniesienia kolejnych kufli, po czym stanął nieco bliżej niż poprzednio i nadstawił ucha.

- Mów dalej Jakubie – poprosił niski, krępy mężczyzna z końca stołu, który do tej pory nie zabierał głosu – co nam więcej zostało w tak parszywym dniu niż popijać piwo i słuchać Twoich opowieści. Jak to było z tym drugim okiem?

- Ech… to całkiem świeża historia. Zdarzyło się to podczas oblężenia zamku Rábí. Szkoda nawet gadać… pech straszliwy. Ale i to Žižki nie złamało. Dalej dowodził Taborem, mimo że całkiem oślepł. A wodzem był znakomitym.

- Podobno on jako pierwszy użył w walce wozów bojowych…

- To prawda. Choć sprawa inna, że nie bardzo miał wybór – Jakub wrócił do przerwanej opowieści – Mógł jedynie się poddać lub walczyć. A stanąć bandą źle uzbrojonych i niewyszkolonych wieśniaków przeciwko najlepszym rycerzom Europy… To wymaga odwagi.

- Nie tylko odwaga jest tu konieczna – mężczyzna w mniszych fatałaszkach drugi raz włączył się do rozmowy – najważniejsza była taktyka. No i broń palna oczywiście. Bez tego zwycięstwa Žižki byłyby niemożliwe.

- Zgadza się, to wszystko były pomysły wodza. Kiedy tylko zbliżali się krzyżowcy, nasza bezbronna kolumna wozów w kilka chwil zmieniała się w ufortyfikowaną twierdzę. Siedzieliśmy sobie w środku bezpieczni a tymczasem luksemburczycy zapoznawali się z prochem z naszych rusznic… A w odpowiednim momencie… trach! Wozy się rozstępowały i nasi gonili przerażony kwiat europejskiego rycerstwa w tę i nazad – starzec uśmiechnął się pod nosem do własnych wspomnień.

Znowu zapadła cisza, każdy pogrążył się we własnych myślach, choć nie każdy zdołał pogrążyć się cały.

- Wiecie bracia, że Jan Žižka z Trocnova nigdy nie przegrał żadnej bitwy? – Jakub podjął na nowo ucięty na chwilę temat.

W tym momencie drzwi gospody otworzyły się gwałtownie. W cieniu pojawił się niewyraźny ludzki kształt, który rzucił chrypliwym głosem:

- I już nigdy nie przegra. Nasz wódz, Jan Žižka zmarł kilka godzin temu, pokonany przez szatańską zarazę. Uczynił nas sierotami…

Husycki szpieg narzucił mniszy kaptur i pospiesznym krokiem opuścił karczmę pozostawiając niedopite piwo.

Zdjęcie Jana Žižki pochodzi ze strony Český Institut.

Dla wszystkich zainteresowanych załączam program festiwalu w formacie doc oraz pdf. Szczegóły dostępne są również na stronie internetowej Dni Kultury Białoruskiej.

Początki WKL giną w pomroce dziejów. Nie należy do łatwych odtworzenie procesu kształtowania się państwa… no właśnie litewskiego, ruskiego, białoruskiego? Pewne jest natomiast, że łączą się one z Nowogródkiem. Miasto leży na terenie współczesnej Białorusi i założone zostało przez jednego z kniaziów ruskich. Miało to miejsce podczas wyprawy na tereny słowiańskiego plemienia Krywiczów. Nie jest jasne w jaki sposób Nowogródek przeszedł w ręce kniaziów litewskich. Różne źródła wskazują na Ryngolda lub jednego z jego synów Erdziwiłła lub Mendoga jako zdobywcę miasta. Wcześniejszą siedzibę litewskich książąt był natomiast Kiernów, leżący w granicach współczesnej Litwy, 40 km od Wilna.

Oficjalna wersja historii mówi o Mendogu jako litewskim zdobywcy i kolonizatorze ziem ruskich, które tym samym stały się częścią (czy też właściwie trzonem) Wielkiego Księstwa. Istnieje jednak jeszcze, nie akceptowana powszechnie, wersja Mikoły Jermalovica. Ten białoruski historyk, wskazuje odwrotną stronę ekspansji. Mendog miał zostać wypędzony z ziem litewskich i znaleźć schronienie w Nowogródku. Następnie Księstwo Nowogródka prowadzone przez Mendoga miało podbić jego rodzinne ziemie litewskie. Według Jermalovica godło WLK, Pogoń, pochodzi od herbu Nowogródka.

Niezależnie od kierunku podboju faktem jest, że opisywane wydarzenia rozgrywały się na pograniczu ziem plemion bałtyckich i słowiańskich. Ziemie słowiańskie (ruskie, czyli współcześnie białoruskie) stanowiły lwią część terenów Wielkiego Księstwa. W XIV wieku ziemie etnicznie ruskie stanowiły 90% powierzchni WKL, natomiast ludność je zamieszkująca w około 75% była pochodzenia ruskiego. Dobrze ilustruje to mapka pokazująca terytorium współczesnej Białorusi i Wielkiego Księstwa w 1619r (po Unii Lubelskiej i przejściu późniejszej Ukrainy do Korony Polskiej).

O sile i wpływach kultury ruskiej w WKL najlepiej świadczy fakt, że językiem urzędowym księstwa w pierwszych wiekach jego istnienia był język starobiałoruski.  W tym języku spisano najważniejsze akty prawne, w tym Statuty Litewskie. Dopiero później język starobiałoruski (zwany też staroruskim) ustąpił miejsca polskiemu, pozostając wciąż najważniejszym wśród mas chłopskich.

Współczesna Białoruś z powodów politycznych odcina się od wspólnej historii Wielkiego Księstwa. Dzieje białoruskie są raczej przedstawiane jako następujące po sobie okupacje litewska i polska, którym kres położyło dopiero wyzwolenie przez Rosjan. Niewykluczone jednak, że kiedyś Białorusini upomną się o należne im miejsce w historii jednego z największych organizmów państwowych średniowiecznej Europy. Wszak jednym z pomysłów na nazwę białoruskiego państwa w latach 50-tych XX wieku była… Wielka Litwa.

Syn Kazimierza, Gabriel Landsbergis również wychował się w rodzinie mówiącej po polsku. Jednak, w przeciwieństwie do ojca, w szkole średniej uczył się litewskiego. Studiował w Moskwie i stamtąd wrócił na Litwę jako działacz litewskiego ruchu narodowego. To właśnie w tym czasie narodziła się nowoczesna litewska świadomość narodowa. Gabriel poślubił Polkę, z którą rozmawiał w jej ojczystym języku. Nigdy nie posługiwał się biegle litewskim.

Piątka jego dzieci natomiast znakomicie władała tym językiem. Najmłodszy syn Gabriela, Vytautas Landsbergis-Żemkalnis (drugi człon jego nazwiska „Żemkalnis” to zlituanizowana forma słowa „Landsbergis”)  został architektem. Zajmował się między innymi  zamkiem Giedymina w międzywojennym, należącym wtedy do Polski, Wilnie. Kiedy w 1939 Związek Radziecki przekazał miasto Litwie, Vytautas był pierwszym litewskim żołnierzem, który wkroczył do zamku. Później, jako architekt, pracował nad budową litewskiego Wilna.

Jego syn Vytautas Landsbergis był doktorem muzykologii. Specjalizował się w twórczości Mikalojusa Čiurlionisa. Uznawany obecnie za artystę narodowego Čiurlionis, jako dziecko w ogóle nie mówił po litewsku a za Litwina uznał się dopiero po rewolucji w 1905 r. Podobnie jak dla Landsbergisa, narodowość była dla niego politycznym wyborem a nie etniczną koniecznością. W 1988 Vytautas został przywódcą litewskiego ruchu narodowego. Był zwolennikiem odrodzenia Litwy bez związków z Polską. W roku 1990 przewodził sesji parlamentarnej, podczas której proklamowano niepodległość Litwy.

Na podstawie: „Rekonstrukcja narodów. Polska, Ukraina, Litwa, Białoruś 1569-1999.” – Timothy Snyder

Dlaczego żydzi sefardyjscy osiedli właśnie w Sarajewie? Kiedy to się stało? Jaki mieli wpływ na samych Bośniaków i czy w ogóle go mieli? Co przejęli z kultury bałkańskiej? Jak rozwijała się ich diaspora? Jak wielu jest ich teraz?

Za udaniem się między innymi do Sarajewa, a – mówiąc ogólniej – na tereny imperium osmańskiego, przemawiało niewątpliwie to, że Bałkany były pod władaniem islamskiego sułtana Bajazyta II, który, przyjmując żydów na tereny imperium, miał zapytać: „Czy można nazwać roztropnym króla, który zubaża swój kraj, a moje imperium wzbogaca?” W sułtanacie respektowane było prawo zimma chroniące ludy Księgi, a więc również żydów przed przymusem konwersji na islam. Uchodźcy z katolickiej Hiszpanii schronili się pod skrzydłami przedstawicieli tej samej kultury, która z al–Andalus uczyniła najjaśniejsze miejsce w średniowiecznej Europie. Ponadto, jak można się spodziewać, wieloetniczny profil miasta pełnego Bałkańczyków wszelkich nacji, zarządzanego przez Turków, nie był bez znaczenia. Prawo zimma pozwalało żydom liczyć na autonomię administracyjną, religijną, prawną i edukacyjną. Oczywiście nie oznaczało to pełnej swobody — żydzi nadal byli zobowiązani do płacenia podatków, nie mogli nawracać na swoją wiarę i podlegali administracji osmańskiej. Mieli jednak własną władzę sądowniczą i możliwość karania przewinień, a także zarządzania gminami według własnych tradycji wyniesionych z Sefaradu. Nie musieli asymilować się kulturalnie, mogli bez przeszkód posługiwać się ladino.

Sefardyjska gmina żydowska w Sarajewie powstała w roku 1566. Szybko okazało się, że Aszkenazyjczycy nie są zadowoleni z przybycia braci, którzy izolowali się od nich językiem, kulturą i – co najgorsze – dumą, z jaką manifestowali swoje pochodzenie z Sefaradu, gdzie byli jedną z najbardziej szanowanych grup społecznych. Butność przybyszów wywołała niepokoje, które zostały szybko stłumione, a Sefardyjczycy wkrótce wchłonęli mniej liczne grupy żydów aszkenazyjskich i romaniockich. Zupełnie odwrotnie miała się sytuacja na terenach Bułgarii — tam Sefardyjczykom nie udało się utrzymać odrębności i zasymilowali się z Aszkenazyjczykami i Romaniotami.

Gminy sefardyjczyjskie można było znaleźć również w Belgradzie, Razguzie (dzisiejszym Dubrovniku), Spoleto (Splicie) i Skopje. Wszyscy zachowali ladino jako uniwersalny język komunikacji. Dzięki temu mogli się komunikować z żydami w Afryce Północnej i na Bliskim Wschodzie, używającymi tego samego języka zbudowanego z hebrajskiej syntaktyki i hiszpańskiego słownictwa. Ladino i jego dialekty znali niemal wszyscy żydowscy mieszkańcy basenu Morza Śródziemnego. Nie bez kozery język ten stał się lingua franca handlujących na szlakach śródziemnomorza.

Żydzi rzadko wchodzili w kontakty z mieszkańcami Sarajewa. Nie znali bowiem ani tureckiego, ani arabskiego, ani języków słowiańskich. Zamknięci w granicach swojej gminy i swojego języka tracili z pewnością wiele, ale mogli przez to zachować język judeo–hiszpański (który dla współczesnych badaczy jest żywą tkanką z ciała średniowiecznego kastylijskiego), nie obawiali się asymilacji kulturowej. Cztery wieki trwało zanim pojawił się żydowski twórca, którego poznali również Bośniacy. Mowa o Isaku Samokovliji — autorze przejmujących opowiadań o życiu sarajewskiej gminy. Poprzednie ślady literackiej działalności żydów są tekstami teologicznymi, a i te powstawać zaczęły dopiero w XVIII wieku, po otwarciu pierwszej rabinackiej szkoły wyższej. Procesy asymilacji żydów z Bośniakami zapoczątkowały przemiany w świadomości europejskiej wieku XIX. Uruchomienie szkół ogólnokształcących pozwoliło żydom na uczenie się serbsko- chorwackiego i zabieranie głosu nie tylko w sprawach gminy, ale i miasta. XIX wiek uczynił więc z Sefardyjczyków pełnoprawnych obywateli miasta i – w połączeniu z ich wyjątkowością kulturową – zapewnił im szczególny status na początku wieku XX.

W czasie I wojny światowej to Sefardyjczycy byli tymi, którzy rozporządzali darami od społeczności międzynarodowej przysyłanymi do Bośni. Powszechnie szanowani stanowili tę grupę etniczną, której była obca nienawiść wobec kogokolwiek. Nie istniało więc niebezpieczeństwo, że zagarną transporty żywności dla siebie. Kilka lat spokoju między wojennymi zawieruchami pozwoliło społeczności żydowskiej pogłębić procesy asymilacji z miejscowymi. Czas II wojny nie był dla nich, jak zresztą dla wszystkich żydów, łaskawy. Zginęli w nazistowskich obozach zagłady, wcześniej łudząc się nadzieją, że Hiszpania Franco upomni się o wygnane pięć wieków wcześniej najbardziej kochające ją dzieci.

Niezwykłym świadectwem szacunku, jakim darzono żydów w Sarajewie i przyjaźni, w jakiej żyła ta nacja z wyznawcami islamu, jest historia ocalenia Hagady sarajewskiej, którą uratował przed nazistami pracownik Biblioteki Narodowej będący muzułmaninem. Muzułmanie już w al–Andalus żyli w pokoju zarówno z wyznawcami religii mojżeszowej, jak i z chrześcijanami. To bliskie współczesności wydarzenie udowadnia tylko, że zarówno na terenach hiszpańskich, jak i na Bałkanach możliwe było współistnienie różnych religii i narodowości, dopóki nie pojawiała się chęć ujednolicenia państwa, wyplenienia różnic, zaznaczenia granic odrębności.

Przed wybuchem II wojny światowej w Bośni mieszkało 14 tysięcy Sefardyjczyków. Obecne szacunki mówią o 700 osobach podających się za Sefardyjczyków. Około 70 z nich wyznaje judaizm.

Losy gminy żydowskiej po 1945 roku to losy umierającej wspólnoty. Dzieła zniszczenia dokonała wojna bałkańska w latach dziewięćdziesiątych. Żydom pozwolono wtedy na opuszczenie Bośni w ochranianych konwojach. Wyjechało 1500 osób, z których podobno tylko 150 faktycznie było żydami. Reszta uchodźców odnalazła żydowskich przodków bądź stała się Żydami tylko po to, by wyjechać z objętego blokadą Sarajewa. Sefardyjczycy podkreślają, że nie wyganiał ich z Sarajewa antysemityzm; oni uciekli z kraju, który przestał być ich krajem po tym, jak do głosu doszli nacjonaliści. Po 500 latach spełnił się raz jeszcze dramat hiszpański z XV wieku. W 1492 roku kardynał Cisneros wydał nakaz spalenia ksiąg. Manuskrypty płonęły w Grenadzie pod Bramą Birrambla. Chwilę później wygnano żydów z granic Hiszpanii. W 1992 roku Serbowie podpalili gmach Biblioteki Narodowej, niszcząc tym samym ponad tysiącletnie dziedzictwo kultur chrześcijańskiej, islamskiej i żydowskiej, które — przenikając się — wspaniale się uzupełniały. Spłonęły dzieła unikatowe w skali światowej. Pozwolenie żydom w czasie tej wojny na ucieczkę było tylko nieco bardziej humanitarnym wygnaniem. Żydzi wyjechali z Sarajewa wygnani przez nietolerancję i nacjonalizm. Nie było dla nich miejsca na Bałkanach, na których każdy skrawek ziemi wydzierali sobie narodowcy nastawieni wrogo przeciw innym narodowcom. Uciekli więc, zmuszeni po raz kolejny opuścić miejsce, w którym, wydawało się, byli zadomowieni.

Gdzie jest miejsce sefardyjskich żydów z Sarajewa dziś? Gdzie widzą siebie oni? Może na powrót w Hiszpanii? Moszem Albahari mówi: „Nie jestem Izraelczykiem. Nie jestem Amerykaninem. Jugosławii też już nie ma. Bośnia istnieje tylko jako ułuda. Jestem sefardyjskim Żydem, który nie zna hiszpańskiego. I to ja miałbym wracać do Hiszpanii? […] Gdyby człowiek był zwierzęciem, które żyje w przeszłości, wtedy miałby oczy z tyłu głowy, żeby mógł patrzeć za siebie. Ja nie patrzę do tyłu, zawsze przed siebie: And my history goes cemetery.”

]]> http://www.nawschod.eu/bosna-i-hercegowina/gosc-na-wschod-porcja-yerusalayim-chico-o-sefardyjskich-zydach-w-sarajewie/feed 0 http://www.nawschod.eu/ogolnie/miedzy-wschodem-i-zachodem http://www.nawschod.eu/ogolnie/miedzy-wschodem-i-zachodem#comments Tue, 01 Dec 2009 09:12:50 +0000 nawschod http://www.nawschod.eu/?p=994 Podczas, gdy większość ludzi z podziwem i konsumpcyjnym zachwytem spogląda na Zachód, Na Wschód patrzy w dokładnie przeciwnym kierunku. Aby jednak w pełni zdać sobie sprawę, czemu się w obu tych przypadkach przyglądamy, wypadałoby pojęcia Wschodu i Zachodu zdefiniować, a najlepiej wytyczyć między tymi dwoma światami jakąś rozsądną granicę. Wbrew pozorom nie jest to wcale zadanie łatwe, a linii podziału, o czym niecierpliwy czytelnik zaraz się przekona, może być co najmniej kilka.

W przypadku bloga o nazwie Na Wschód zdefiniowanie, czymże wspomniany Wschód jest, wydaje się sprawą kluczową. Do tej pory oczywiście intuicyjnie czułem, gdzie lokują się moje wschodnioeuropejskie zainteresowania, co nie zmienia faktu, że momentami nie byłem pewien, cóż pod rzeczoną wschodniość można podciągnąć. Grecja to Wschód czy też Zachód? Kaukaz należy do Wschodniej Europy, czy raczej do Azji? Co z bałkańską mozaiką wpływów i kultur? Dlaczego Finlandia zwyczajowo zaliczana jest do Zachodu a Czechy do Wschodu, mimo że geografia na to nie wskazuje?  Takich pytań można postawić więcej.

Mam oczywiście świadomość płynności wszelkich historycznych i społecznych granic, niemniej sam fakt ich istnienia wydaje się bezsporny i wart opisania. Zwłaszcza, że dysponuję doskonałym wsparciem w postaci poniższego schematu, wyszperanego w opasłym tomisku Normana Daviesa pod tytułem, a jakże, ”Europa”:

Jak widać kwestia podziału Europy na Wschód i Zachód jest w dużej mierze umowna i zależy od tego jakim kryterium podziału się posłużymy. Jeśli weźmiemy pod uwagę granice dawnego Imperium Rzymskiego, okaże się, że Gruzja i Armenia są bardziej zachodnie niż Dania czy Niemcy. Linia uprzemysłowienia XIX-wiecznego wyrzuci nam Norwegię i południowe Włochy do worka z napisem „Wschód”. Są oczywiście kraje, które nieodmiennie tkwią po wschodniej lub zachodniej stronie granicy, niezależnie od przyjętej metodologii, np. Portugalia czy Hiszpania. Co oczywiście nie musi się zgadzać z naszym intuicyjnym rozumieniem zachodniości, bo czy są one bardziej zachodnie niż Szwecja lub Finlandia?

Porównując mapkę z moją własną wizją Wschodniej Europy, którą staram się przedstawiać na blogu, stwierdzam że najbliższa moim wyobrażeniom granica to żelazna kurtyna. Poza nawias moich zainteresowań wypadają Niemcy oraz Polska, wątpliwości budzą natomiast Grecja i Turcja, które do państw bloku sowieckiego oczywiście nie należały. I tego będę się na Na Wschód trzymał. Oczywiście dopóki nie zmienię zdania.