Dawno temu sięgnąłem po kilka książek Milana Kundery. Przeczytałem oczywiście „Nieznośną lekkość bytu” i jedną, albo dwie inne, których tytułów nie pamiętam. Zabrzmi to może obrazoburczo, ale szału nie było.

Kundera kreśli obraz życia poety od narodzin, aż do śmierci. Wydawałoby się, że pomysł niespecjalnie odkrywczy. Ale nie w nowatorskiej tematyce tkwi siła książki. Raczej w doskonałym opisie życia wewnętrznego wrażliwej jednostki. Kundera opisuje świat duchowy Jaromila w sposób, który nie pozostawia nam wątpliwości, że mamy do czynienia z osobą z krwi i kości. A przecież to tylko literacki eksperyment. Obserwujemy życie poety, zmiany jakie w nim zachodzą, i nie wiemy czy Jaromila lubić i darzyć szacunkiem, czy wręcz przeciwnie. Wkurza nas, innym razem budzi zrozumienie, by za chwilę znów działać na nerwy. Zupełnie jak w życiu.

Życie poety nie ogranicza się oczywiście do wewnętrznych rozterek. Jaromil tkwi o otaczającej go rzeczywistości po same uszy. A że jest to świat wprowadzania nowych komunistycznych porządków w powojennej Czechosłowacji, poeta musi znaleźć w nim swoje miejsce. I tak właśnie robi, godząc własną indywidualność (którą, przynajmniej on sam, uważa za wyróżniającą cechę swojego charakteru) ze służbą zbiorowej świadomości. Okazuje się, że każdy reżim i każda struktura społeczna potrzebuje poetów, żeby głosili jej wielkość.

Kundera daleki jest od oceniania i wydawania sądów. Po prostu opisuje rzeczywistość w całej jej złożoności. Jaromil nie zostaje potępiony za to, że sprzedał swój talent komunistycznemu reżimowi. Został za to potępiony za coś o wiele gorszego… Ale to zostawiam już tym, którzy zdecydują się sięgnąć po „Życie jest gdzie indziej”. Warto.

W pewnym momencie droga zmienia się w kręte i strome górskie zawijasy. Mały silniczek pracuje na najwyższych obrotach, ale udaje się… Dojeżdżamy do Adršpachu, gdzie planujemy spędzić pierwszy dzień i noc naszych czeskich wakacji. Plan na kolejny dzień jest już opracowany. Ale póki co, trzeba znaleźć jakiś dach nad głową i zwiedzić skalne miasto. W tej właśnie kolejności.

W Adršpachu co drugi dom to hotel, kwatera lub pensjonat. Początkowo próbujemy wygodnie wylądować gdzieś w pobliżu wejścia do skalnego miasta. Zadanie nie jest łatwe. Okazuje się, że większość kwater jest zajętych, w niektórych pukanie i dzwonienie do drzwi trafia w pustkę. Właściciel sporego hoteliku, którego niemal nie widziałem w promieniach zachodzącego nad jego głową słońca, traktuje nas dość obcesowo. Najpewniej nie lubi Polaków. Oddalamy się, również nie okazując oznak szczególnej sympatii.

W końcu znajdujemy czysty, miły pokoik. Jeśli mnie pamięć nie zwodzi, koszt to 700 koron. Właściciel, wieku nieokreślonego, wygląda na sympatycznego luzaka. Jesteśmy sami w tej części domu, więc kuchnia i łazienka do naszej pełnej dyspozycji. Do skalnego miasta mamy jakieś trzy-cztery kilometry, więc nici z piwka na miejscu. Trzeba wziąć samochód.

Na miejscu dwa parkingi. Przy wjeździe do jednego z nich duża tabliczka z napisem po polsku: „Przyjmujemy tylko czeskie korony. To nie kantor!!!” Oj, chyba nas tutaj nie lubią. Wokół zresztą pełno Polaków. Język polski słyszy się niemal częściej niż czeski. W końcu od granicy dzieli nas ledwie kilka kilometrów. Niby zagranica, ale jednak to nie jest to, co tygryski lubią najbardziej.

Nic to. Ruszamy na spacer wśród skał. Początkowo szlak biegnie płasko. Później trzeba się wspinać na strome schody, momentami przeciskać się wręcz między pionowymi skalnymi blokami. Temperatura lokalnie spada przynajmniej o kilka stopni. Z ust leci para, mimo że przed chwilą maszerowaliśmy we wrześniowym słońcu. Widoki są niesamowite. Niektóre bloki skalne wiszą nad ścieżką, jakby zaraz miały spaść na głowę przechodzącym turystom. Inne tworzą fantastyczne kształty, równie (lub nawet bardziej) fantastycznie nazwane. Gdzie oni tu widzieli dzban, a tam głowę? Ale żółw jest, jak malowany.

Później, już na kwaterze, sącząc lokalne piwo, oglądamy zdjęcia naszego gospodarza na kuchennych ścianach. Czarne-białe fotki zawieszonego nad przepaścią młodego mężczyzny. Od razu widać, że te skały to jego życie, młodość i najpiękniejsze wspomnienia…

Karlowe Wary

Karlowe Wary są miastem może niezbyt wielkim, ale za to architektonicznie zwartym, zatłoczonym i gwarnym. Główną oś starówki tworzy rzeka Ciepła. Wzdłuż jej brzegów ciągną się rzędy zabytkowych kamienic stłoczonych na górskich stokach. Tu i ówdzie wyróżnia się kościół, pomnik lub hotel. Wybijające z ziemi gorące źródła obudowane są parkami i budowlami w klasycznym stylu. Estetycznie sprawia to miłe wrażenie. Czego się więc czepiam?

Otóż przeszkadzał mi tam brak przestrzeni, tłok i rozgardiasz. Naprawdę w Karlowych Warach nie ma nic aż tak fascynującego, żeby musiało tu ściągać pół Europy. Panuje tam klimat starczo-geriatrycznego lansu, kultywowanego zwłaszcza przez rosyjskich i niemieckich emerytów. A tam gdzie stężenie niemieckich i rosyjskich emerytów przekracza określony poziom, ceny robią dokładnie to samo. Nie polegam w stu procentach na mojej zawodnej pamięci, ale ceny w knajpach były zbliżone do tych w Pradze. Krótko mówiąc, w Karlowych Warach jest tłoczno, drogo i zupełnie nieklimatycznie. Nie jestem stałym bywalcem kurortów, ale te kojarzą mi się głównie ze spokojem. W największym i najbardziej znanym czeskim kurorcie spokoju nie ma.

Mariańskie Łaźnie

Cóż robić w tej sytuacji? Podpowiadam: przenieść się do oddalonych o 50 kilometrów Mariańskich Łaźni. Jeśli ktoś będzie wyruszał z Karlowych War, czeka go piękna, górska droga, okraszona fantastycznymi widokami. A potem wjeżdża się do miasta, które wygląda niemal jak rzucone pośród gór przez jakiegoś szalonego planistę. Kamienice, hotele i kościoły są równie piękne, jeśli nie piękniejsze niż w Karlowych Warach. Za to jest zdecydowanie więcej przestrzeni, są zielone ogrody i muzyka. Tu można sobie pozwolić na spokojny spacer, bez przeciskania się przez tłum. Można przysiąść na ławce w promieniach słońca, można w ciszy wypić kawę, która kosztuje jak kawa. Wzdłuż głównej ulicy miasta, nieco poza centrum, znajduje się sporo tanich kwater, często z piwnymi ogródkami. Aby oddać klimat i ostatecznie zachęcić wątpiących, dodam tylko, że spacerując po Mariańskich Łaźniach czuliśmy się jak we włoskim lub hiszpańskim nadmorskim miasteczku. Tylko morza brakowało.

Cmentarz wyszehradzki w Pradze – Czechy

Niewielka nekropolia przylegająca do kościoła św. Piotra i Pawła na wzgórzu wyszehradzkim. Miejsce pochówku wielu znanych czeskich kompozytorów, pisarzy i poetów. Miejsce, zwane Cmentarzem Zasłużonych, jest symbolicznym pomnikiem czeskiego odrodzenia narodowego.

Cmentarz saski w Sighisoarze – Rumunia

Spacerując po Sighisoarze nie sposób nie natknąć się na długie, drewniane schody, prowadzące na najwyższe wzgórze starówki. Na szczycie znajduje się kościół oraz stary saski cmentarz. Grobowce i alejki schodzą łagodnymi stokami wzdłuż wzniesienia. W maju turyści przemykają się tutaj rzadko, co jeszcze potęguje spokojną aurę tego miejsca. Nad jedną z krawędzi wzgórza góruje samotny, wysoki domek. Wyobraźnia podpowiada, że jest to samotnia kogoś, kto na co dzień opiekuje się cmentarzem.

Cmentarz karaimski w Trokach – Litwa

Coś zamajaczyło po między drzewami, po lewej stronie dróżki. Podeszliśmy bliżej i znaleźliśmy się wśród szarych, pokrytych nieznanym nam pismem, grobowych płyt. Cmentarz był zaniedbany i wyglądał na opuszczony. Niektóre grobowce ledwie wystawały z porastającej je trawy. Pomniki były przekrzywione lub wręcz leżały wśród chwastów. Najprawdopodobniej trafiliśmy przypadkiem na cmentarz karaimski. Choć nie ten znany i odwiedzany przez turystów. Raczej jakieś zapomniane zbiorowisko kilkudziesięciu grobów. Miejsce spoczynku potomków tych, których Wielki Książę Witold sprowadził do Trok, aby strzegli miasto przed krzyżacką nawałnicą.

Cmentarz Na Rossie w Wilnie – Litwa

Niezależnie od stosunku do, trudnej często, polsko-litewskiej historii. Niezależnie od wiedzy, przekonań i światopoglądu. Pewne rzeczy po prostu budzą emocje i szacunek. Tak jak grób Marii Piłsudskiej oraz urny z sercem Józefa Piłsudskiego.

Co mówi biologia

Szybko i krótko, coby nie przedłużać. Mamy oto człowieka, który jest sobie zbiorem genów. Ponieważ jest ich dość sporo, a każdy ma dwie wersje genów (allele), to potencjalnych możliwości rozwoju jest sporo. Geny stanowią niewidzialne bariery, których podczas rozwoju nie możemy przekroczyć. Nie każdy wszak ma potencjał genetyczny żeby zostać dwumetrowym murzynem i grać w NBA. O tym, kim zostaniemy w ramach owego potencjału decydują czynniki środowiskowe.

Co pisze Čapek

A oto jaką wizję człowieka z „Zwyczajnym życiu” roztacza Čapek:

Powiedzmy, że człowiek jest czymś podobnym do tłumu. W tym tłumie wędruje – przypuśćmy – człowiek zwyczajny, bohater, hipochondryk, ów z mocnymi łokciami i Bóg raczy wiedzieć, kto tam jeszcze. Tłum jest bardzo różnorodny, ale drogę ma wspólną. Zawsze ktoś jest na przedzie i prowadzi wszystkich kawał drogi. I żeby było wiadomo, że prowadzi, wyobraźmy sobie, że niesie w ręku sztandar, na którym napisane jest: „Ja”.

Dajmy na to, że ktoś jest w tłumie najmocniejszy (…) Ten właśnie nieść będzie owo Ja (…) Albo też  znajdzie się w tłumie ktoś, kto nadaje się lepiej do zadań lub środowiska, w jakim żyje dany człowiek, i ten będzie owym kierowniczym Ja.

Być może, że w znaczeniu biologicznym rodzimy się jako mnóstwo, jako tłum i dopiero przez rozwój, środowisko i dzięki różnym okolicznościom powstaje z nas mniej więcej jeden człowiek.

Karel Čapek zmarł w 1938 roku. Nie byłem w stanie wygrzebać w pamięci ani w internecie informacji na temat historii badań nad ontogenezą, ale jestem prawie pewien, że Čapek zdecydowanie wyprzedził swoje czasy.

Zdjęcie DNA znalazłem tutaj

Zdjęcia są autorstwa mojej żony i mojego

Brno to nie tylko piękne miasto z prawie 1000-letnią, nierzadko trudną, historią. To także miejsce, z którym związane są losy wielu osób o europejskiej, czy wręcz światowej sławie.

Królowa w mniszych szatach

W 1900 roku pod posadzką kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Brnie odkryto tajemniczy grób. Oznaczony był literą „E”, a przy zmarłej kobiecie nie znaleziono niczego, co wskazywałoby na wysokie pochodzenie. W ten sposób, zgodnie ze swoim życzeniem, pochowana została w 1335 roku królowa Czech i Polski, Ryksa Elżbieta. Spoczęła w tym samym miejscu, gdzie kilka lat wcześniej złożono szczątki jej wieloletniego kochanka i partnera Henryka z Lipy. Wcześniej królowa miała dwóch mężów, obaj byli królami Czech i Polski, obaj umarli zanim królowa skończyła 19 lat. Przez ostatnie lata życia mocno związana z Brnem. Po śmierci Henryka została mniszką w klasztorze brneńskim, który sama zresztą ufundowała. W tym właśnie miejscu kilkaset lat później swoje eksperymenty genetyczne przeprowadzał Gregor Mendel.

Opat eksperymentujący

Każdy, kto tego faktu nie wyparł ze świadomości, musi pamiętać z lekcji biologii w liceum krzyżówki mendlowskie. Zawdzięczamy je pośrednio brneńskiemu klasztorowi, a bezpośrednio dociekliwości opata tegoż – Gregorowi Mendlowi. Jego związki z Morawami są zresztą szersze. Liceum ukończył w Opawie, uniwersytet w Ołomuńcu. Jedno wiemy na pewno. Na biologii nie musiał zmagać się z genetyką, tę bowiem stworzono na podstawie jego własnych badań. Jak to zwykle bywa z przełomowymi odkryciami, ich znaczenie doceniono dopiero kilkadziesiąt lat później. O Mendlu zapewne już wtedy śpiewano pieśni i robi się to do dziś. Kto nie wierzy, niech sprawdzi na YouTube.

Kolekcjoner i twórca

W 1865 roku jedenastoletni chłopiec wysłany zostaje przez rodziców na nauki do klasztoru augustianów w Brnie. Jeśli ktoś, ma wątpliwości, potwierdzam: to to samo miejsce, które ufundowała Ryksa Elżbieta i gdzie ekperymentował Mendel. Leoš Janáček, bo o nim mowa, kontynuuje swoją edukację w Pradze, Lipsku i Wiedniu. Koniec końców wraca do Brna i zaczyna pisać opery. Według znawców bardzo dobre. Janáček był mocno osadzony w morawskiej tradycji muzycznej. Poza tworzeniem nowego, był także kolekcjonerem. Podróżował po morawskich wsiach i nagrywał na fonogram śpiew mieszkańców. Podobno niektóre z tych nagrań zachowały się do dzisiaj.

Ornament i zbrodnia

W Brnie urodził się Adolf Loos, jeden z prekursorów modernizmu w architekturze. Nie wiadomo jak zapatrywał się na walory architektoniczne brneńskiej starówki, ale można domniemywać, że przeszkadzała mu zbyt duża ilość elementów ozdobnych i ornamentów. Skąd to wiemy? Stąd, że Loos był przeciwnikiem ornamentyki w ogóle. Jako architekt stał na stanowisku, że o pięknie budynku decyduje jego funkcjonalność. Taką też tezę zawarł w wydanym w 1908 roku opracowaniu pt. „Ornament i zbrodnia”. Mam poważne podejrzenia, że budowniczowie epoki Gierka pozostawali pod silnym wpływem przemyśleń Loosa. Architekt nie pozostawił żadnych śladów swojej działalności w Brnie, i prawdę mówiąc, nie jestem pewien, czy jest czego żałować.

Pisarz

Nie ma chyba bardziej znanej na świecie osoby urodzonej w Brnie niż Milan Kundera. W tej chwili więcej wiąże go z Francją niż z Czechami, ale to nie zmienia faktu, że to najbardziej poczytny żyjący czeski pisarz. Biografia Kundery jest bogata i dość kontrowersyjna. Zwłaszcza młodzieńcze lata fascynacji komunizmem i nie tak znów dawne oskarżenia o  donosicielstwo. Przyznam, że nie jestem wielkim zwolennikiem jego pisarstwa, ale wizytę w Brnie uznałem za dobry moment, żeby wrócić do jego książek i spróbować spojrzeć na Kunderę nieco łaskawszym i dojrzalszym okiem. Odwiedziłem już bibliotekę i na dniach zabieram się za „Życie jest gdzie indziej”. Aha, na Facebook’u Kundera ma 160 tys. fanów, mimo że nic tam nie opublikował.

Główna oś fabuły zasadza się na, nieobcym również Polakom, problemie rozliczenia i moralnej oceny ludzi żyjących w ponurych czasach reżimu komunistycznego. Pomysł wydaje się banalny, ale wcale taki nie jest. W każdym razie sposób jego przedstawienia przez Jana Hřebejka w żadnym razie na takie określenie nie zasługuje. Film pełen jest postaci niejednoznacznych i złożonych, które trudno umiejscowić na prostej osi dobro-zło. Niezwykle subtelnie i bez moralizatorstwa pokazuje dramaty ludzkich wyborów i różnorodność postaw w sytuacjach ekstremalnych. To bez wątpienia olbrzymia siła tego filmu.

Nie chciałbym zdradzać czytelnikowi fabuły, aby nie odbierać przyjemności oglądania „Czeskiego błędu”. Zdradzę jedynie, że nie zabraknie wątku miłosnego, choć ujętego w nieco specyficzny sposób. Tych zaś, którzy szukać będą w filmie czeskiego humoru, lojalnie ostrzegam, że „Czeski błąd” jest raczej filmem gorzkim i skłaniającym do refleksji. To ten rodzaj filmu, w którym po słowie „koniec” w kinie na chwilę zapada głucha cisza, a ludzie nie ruszają się ze swoich miejsc. Dla mnie jest to kwintesencja dobrego kina: dojrzałego, głębokiego i skłaniającego do refleksji. Naprawdę warto.

- Mówią, że ta zaraza to kara boska za grzechy husyckiego wodza – mruknął gburowaty osiłek przełykając kolejny łyk złocistego napoju.

Starzec spojrzał na niego uważnie. Jego spojrzenie wyrażało delikatną przyganę.

- Młody jeszcze jesteś Pavle i mało wiesz o życiu. A o Žižce to już zupełnie pojęcia nie masz.

- To i owo się jednak słyszało  – zaoponował dość nieśmiało człowiek nazwany Pavłem niemal nie odrywając kufla od warg. Starcowi przemknęła przez głowę myśl, że jest to jedyna znana mu osoba, która potrafi pić i mówić jednocześnie.

- Nasłuchałeś się głupkowatych plotek, a teraz je powtarzasz. Ja stary już jestem, ale swoje wiem. Służyłem w oddziałach Žižki a jego samego pamiętam jeszcze spod Grunwaldu, gdzieśmy z Jagiełło i Witoldem Krzyżaków gonili…

- Podobno to tam stracił oko…? – do rozmowy postanowił włączyć się kolejny uczestnik. Przebrany za mnicha młody człowiek, który mnichem z całą pewnością nie był. Był za to husyckim szpiegiem, z czego nie wszyscy jego przygodni towarzysze zdawali sobie sprawę.

- Różnie ludzie gadają. Są tacy, którzy klną się na Boga, że wódz już od dzieciństwa na jedno oko był ślepy. Nie mi to rozstrzygać. Wiem jedno – tu starzec znowu zwrócił się do mężczyzny z gburowatym wyrazem twarzy – jeśli ta zaraza jest karą za czyjeś grzechy, to na pewno nie są to grzechy Żiżki. Nie masz drugiego wodza jak on łaskawego i sprawiedliwego.

- Ale oko Bóg mu zabrał, i jedno i drugie – Paveł nie dawał za wygraną.

- Tobie zabrał rozum a nie twierdzę, żeś winien zarazy! – stary zdawał się tracić cierpliwość – Daj spokój człowiekowi choć teraz, kiedy na łożu śmierci leży!

Starzec zamilkł na chwilę i począł z udawanym zainteresowaniem przyglądać się migotliwym cieniom rzucanym na ścianę. Karczmarz podszedł do stołu pod pozorem doniesienia kolejnych kufli, po czym stanął nieco bliżej niż poprzednio i nadstawił ucha.

- Mów dalej Jakubie – poprosił niski, krępy mężczyzna z końca stołu, który do tej pory nie zabierał głosu – co nam więcej zostało w tak parszywym dniu niż popijać piwo i słuchać Twoich opowieści. Jak to było z tym drugim okiem?

- Ech… to całkiem świeża historia. Zdarzyło się to podczas oblężenia zamku Rábí. Szkoda nawet gadać… pech straszliwy. Ale i to Žižki nie złamało. Dalej dowodził Taborem, mimo że całkiem oślepł. A wodzem był znakomitym.

- Podobno on jako pierwszy użył w walce wozów bojowych…

- To prawda. Choć sprawa inna, że nie bardzo miał wybór – Jakub wrócił do przerwanej opowieści – Mógł jedynie się poddać lub walczyć. A stanąć bandą źle uzbrojonych i niewyszkolonych wieśniaków przeciwko najlepszym rycerzom Europy… To wymaga odwagi.

- Nie tylko odwaga jest tu konieczna – mężczyzna w mniszych fatałaszkach drugi raz włączył się do rozmowy – najważniejsza była taktyka. No i broń palna oczywiście. Bez tego zwycięstwa Žižki byłyby niemożliwe.

- Zgadza się, to wszystko były pomysły wodza. Kiedy tylko zbliżali się krzyżowcy, nasza bezbronna kolumna wozów w kilka chwil zmieniała się w ufortyfikowaną twierdzę. Siedzieliśmy sobie w środku bezpieczni a tymczasem luksemburczycy zapoznawali się z prochem z naszych rusznic… A w odpowiednim momencie… trach! Wozy się rozstępowały i nasi gonili przerażony kwiat europejskiego rycerstwa w tę i nazad – starzec uśmiechnął się pod nosem do własnych wspomnień.

Znowu zapadła cisza, każdy pogrążył się we własnych myślach, choć nie każdy zdołał pogrążyć się cały.

- Wiecie bracia, że Jan Žižka z Trocnova nigdy nie przegrał żadnej bitwy? – Jakub podjął na nowo ucięty na chwilę temat.

W tym momencie drzwi gospody otworzyły się gwałtownie. W cieniu pojawił się niewyraźny ludzki kształt, który rzucił chrypliwym głosem:

- I już nigdy nie przegra. Nasz wódz, Jan Žižka zmarł kilka godzin temu, pokonany przez szatańską zarazę. Uczynił nas sierotami…

Husycki szpieg narzucił mniszy kaptur i pospiesznym krokiem opuścił karczmę pozostawiając niedopite piwo.

Zdjęcie Jana Žižki pochodzi ze strony Český Institut.